IV. 1. Godło gminy Besko

Graficznym wyróżnikiem każdej instytucji jest jakieś rozpoznawalny przez wszystkich znak graficzny (logo), który dla społecznych jednostek administracyjnych przyjmuje postać herbu, godła i flagi. Do tego dochodzą odpowiednie pieczęcie, stylizowane znaczki itp. Odrębną sprawą jest hymn, będący charakterystycznym motywem muzycznym, śpiewanym w czasie różnych uroczystości.

Wśród herbów wyróżniamy: herb państwowy, herby jednostek terytorialnych, herby rodowe i herby różnych korporacji (np. zakonów).

Herb jednostki terytorialnej (miasta, gminy, powiatu i województwa, rzadziej – ziemi) to charakterystyczny znak danej wspólnoty samorządowej, skonstruowany na wzór znaku terytorialnego wg określonych reguł heraldycznych. W Polsce herby miast mogły być tworzone zgodnie z ustawą z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach, a sposoby ich wykorzystania zastrzegał statut miejski.

Nowa ustawa o samorządzie terytorialnym z 1990 r. zezwoliła także gminom na ustalenie herbu. Niestety, brakło w niej jakichkolwiek przepisów wykonawczych, dlatego w heraldyce terytorialnej przez długi czas panowała całkowita dowolność – tworzono tzw. herby gmin, łamiące podstawowe zasady heraldyki, przeładowane nadmierną symboliką i źle skomponowane plastycznie. Stąd też Polskie Towarzystwo Heraldyczne wyrażało wielokrotnie zaniepokojenie chaosem panującym w dziedzinie spontanicznie tworzonych herbów miast i gmin.

20 stycznia 2000 r. została powołana rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Komisja Heraldyczna, mająca za zadanie opiniować i konsultować projekty nowych herbów. Fachową pomocą władzom samorządowym w projektowaniu poprawnych heraldycznie i plastycznie herbów, mających właściwe odniesienie do historii i tradycji miejscowości służą także niektóre komercyjne firmy i instytucje heraldyczne.

Wszystkie herby i pozostałe insygnia chronione są prawem, które zezwala – jedynie za zgodą ich właściciela (w tym przypadku Urzędu Gminy Besko) – na ich wykorzystanie.

 

Od momentu powstania gminy zdawano sobie sprawę, że musi ona posiadać odpowiedni herb. Pierwszy projekt, zaakceptowany 19 maja 1994 r. przez radę gminy, przedstawiał trzy elementy: złotą podkowę (symbol kowalstwa), sylwetkę bociana oraz stylizowany przełom Wisłoka – wszystko na błękitnym tle. Niestety, po przedstawieniu go Polskiemu Towarzystwu Heraldycznemu okazało się, że ta kompozycja nie może być przyjęta jako herb, gdyż nie spełnia podstawowych wymogów sztuki heraldycznej. Na razie wstrzymano się więc od tworzenia spontanicznych wizerunków.

 

W 1996 r. rada gminy ponownie zwróciła się w tej sprawie do najważniejszej instytucji, czyli Polskiego Towarzystwa Heraldycznego. W drodze telefonicznego przetargu wybrano PTH w Lublinie, które prowadziło już tego typu prace na Podkarpaciu (m. in. opracowało herb Miejsca Piastowego), a zarazem było najtańsze. Towarzystwo to opracowało stosowną ekspertyzę i dostarczyło trzy wzory herbu gminy.

Poniżej przytoczono końcową część ekspertyzy, odnoszącą się ściśle do herbu (poprzednie części zawierały krótką historię Beska):

Polskie Towarzystwo Heraldyczne propaguje potrzebę sięgania do najstarszej symboliki heraldycznej, jeżeli miasto czy wieś ją posiadało, jeżeli zaś, jak w przypadku Beska, miejscowość nie posiadała na przestrzeni swego istnienia zewnętrznych oznak samorządności w postaci herbu czy innego znaku, należy przy obecnym jego konstruowaniu brać pod uwagę jego tradycję historyczną i w niej szukać motywu dla godła współczesnego herbu.

Projekty nadesłane przez Państwa, o czym pisaliśmy w piśmie z dnia 12.09.1994 roku, nie spełniają wielu wymogów sztuki heraldycznej.

Herb jest znakiem-symbolem identyfikującym, wobec czego błędem jest umieszczanie w godle herbu lub w bezpośrednim z nim związku nazwy miasta czy wsi. Identyfikacja bowiem musi następować poprzez sam herb. Umieszczenie więc nazwy w obrębie herbu przeczy podstawowej jego funkcji – funkcji identyfikacyjnej. Ponadto, o czym informowaliśmy, z herbu wywodzi się inne znamiona samorządności, np. pieczęć gminy. W legendzie pieczęci umieszczony jest napis „PIECZĘĆ GMINY BESKO”. Gdybyśmy przyjęli Państwa propozycję, na jednej pieczęci nazwa powtarzałaby się dwukrotnie, co jest błędem (podobna sytuacja w przypadku chorągwi).

Jak wspomniano, herb jest znakiem – symbolem i zgodnie z zasadami sztuki heraldycznej godło powinno składać się z niewielu przedmiotów heraldycznych o charakterze symbolicznym, dalekim więc od naturalistycznych przedstawień proponowanych przez Państwa (realistycznie przedstawiony bocian i przełom Wisłoka).

Heraldyka ponadto nie posługuje się kolorami, a wyłącznie barwami podstawowymi: błękit, czerwień, zieleń i czerń oraz dwoma metalami: złoto i srebro, oddawanymi czasem przez kolor żółty i biały. W przypadku przedstawień człowieka dopuszcza się naturalną barwę ciała. Zgodnie z zasadami konstrukcji herbu powinno się posługiwać ograniczoną paletą barw. Poprawia to czytelność herbu i ułatwia budowanie innych znaków z herbu wywodzonych, tj. flagi czy chorągwie (flaga np. konstruowana jest w ten sposób, że barwa godła stanowi barwę górnej strefy, natomiast barwa tarczy stanowi o barwie dolnej strefy flagi, tak jak w przypadku herbu i flagi państwowej). Nagromadzenie więc wielu przedmiotów heraldycznych o różnych barwach na tarczy herbowej powoduje z jednej strony obniżenie przeźroczystości herbu, a z drugiej utrudnia poprawne konstruowanie innych symboli samorządności gminy. Bardzo ważną zasadą świadczącą o kunszcie heraldycznym jest sposób rozmieszczenia owych przedmiotów w tarczy herbu. Tarcza powinna być bowiem wypełniona w stopniu maksymalnym, ale tak, by przedmioty nie dotykały do krawędzi tarczy (czego nie uniknięto w projektach nadesłanych przez Państwa).

Na koniec pragnęlibyśmy poinformować, że nie znajdujemy uzasadnionych przesłanek ku temu, aby w uchwale dotyczącej herbu gminy, znaku o charakterze ponadczasowym, zaznaczać, iż w chwili podjęcia uchwały w Besku były czynne dwie kuźnie i dwa bocianie gniazda.

Besko to miejscowość o bardzo długiej i niezwykle interesującej historii, a podstawą dla jego rozwoju, jak się zdaje, było położenie na ważnym szlaku handlowym. Besko stanowiło na przestrzeni kilku wieków ważny ośrodek administracyjno‑gospodarczy, a od XV w. było siedzibą tenuty. Wybierając więc symbole identyfikujące miejscowość, należałoby wziąć te fakty pod uwagę.

Polskie Towarzystwo Heraldyczne zawsze stara się, aby proponowana symbolika herbu akceptowana była poprzez społeczność, która ze znakiem tym ma się identyfikować, aby znaki były jasne, czytelne przede wszystkim dla członków społeczności danej gminy. Częstą praktyką w przypadku tworzenia herbów miejskich było szukanie motywu dla godła herbu wśród symboliki związanej z wezwaniem kościoła parafialnego danej miejscowości. Proponujemy przyjęcie tej drogi i przyjęcie krzyża jako godła herbu.

Przedstawiamy Państwu dwa projekty herbu o odmiennej stylizacji przedmiotu heraldycznego w polu tarczy.

W pierwszym z nich proponujemy przyjęcie stylizacji nawiązującej do krzyża z Albigowej koło Łańcuta, pochodzącego prawdopodobnie z 1. połowy wieku XIII. Jest to kompozycja krzyżowa nawiązująca do znaku kosmicznego w formie krzyża wpisanego w koło. Na styku ramion krzyża widnieje wyraźnie zaznaczone koło, na którego tle znajduje się głowa oraz tors Chrystusa. Całość wypełniają elementy dekoracyjne także w formie kół. Wszystko to sprawia, ze krzyż potraktowany jest tu jako znak Chrystusa wywyższonego w kosmos, ponad ziemię.

Ten typ przedstawienia zgodny jest z wymogami formalnymi oraz ideowymi sztuki romańskiej. Na głowie Chrystusa widnieje korona (symbol panowania), a oczy Zbawiciela są otwarte. Krzyż ten ilustruje dobrze treść oraz idee przewodnie liturgii święta Podwyższenia Krzyża, pod którym to wezwaniem jest parafia w Besku. Ponieważ, o czym pisaliśmy powyżej, herb jest znakiem-symbolem, proponujemy formę uproszczoną, niezawierającą przedstawienia Chrystusa, a jedynie sam krzyż z zaznaczonymi trzema gwoździami (rys. 1). Nawiązanie formalne do epoki romańskiej uprawomocnione jest w przypadku Beska wczesną genezą miejscowości, o czym pisano w ekspertyzie.

Drugim wariantem tego przedstawienia może być krzyż w formie jeszcze bardziej uproszczonej, a mianowicie krzyż wpisany w koło (rys. 2). Forma ta znana jest jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. W sztuce chrześcijańskiej nadano mu znaczenie w odniesieniu do Chrystusa jako Światłości i Odkupiciela świata. Może on jednak symbolizować jedynowładztwo Boga w świecie.

Druga propozycja to umieszczenie w polu tarczy krzyża równoramiennego luzem (croix plaine) (rys. 3).

Jako barwy herbu proponujemy: pole tarczy błękitne, krzyż srebrny. W przypadku przyjęcia pierwszej z propozycji, gwoździe czarne.[1]

 

Rada Gminy Besko, na posiedzeniu 16 maja 1996 r. podjęła uchwałę o ustanowieniu znaków gminy Besko: herbu, chorągwi, sztandaru i pieczęci. Mając gotową ekspertyzę heraldyczną, wybrano spośród trzech przedstawionych pierwszy wzór herbu gminy – srebrny krzyż (z trzema gwoździami) na błękitnym polu, wpisany w złote koło. Godło to nawiązuje do wezwania, pod jakim jest tutejszy kościół – Podwyższenia Krzyża Świętego. Taki wzór potwierdzają kościelne pieczęcie z XVIII i XIX w. i takie też godło obowiązuje do chwili obecnej.

Korzystając ze wzorów zaproponowanych przez lubelskie PTH, przyjęto także odpowiedni wzór znaczka radnego Gminy Besko.

[1] Tekst PTH podaję za: Wolański Zygmunt, W naszej Gminie Besko przez dziesięć lat… i następne pięć lat. Besko 2006, s. 50-54.