I. 5. Gleby

 

 

Glebą nazywamy najbardziej zewnętrzną i najpłytszą powłokę litosfery, która powstała w wyniku długotrwałych procesów, kształtujących powierzchnię Ziemi. Proces ten jest niezwykle długotrwały i – jak wszystkie procesy geologiczne – niedostrzegalny dla człowieka; warto zauważyć, że warstwa ziemi o grubości kilku centymetrów kształtuje się od 200 aż do 1000 lat.

Powstawanie gleb jest złożonym procesem. Gleba nie jest jedynie wytworem wietrzenia skał macierzystych; na jej kształt wpływa typ klimatu, ukształtowanie powierzchni, stosunki wodne, fauna i flora oraz (od kilku tysiącleci) ludzka działalność. Rozdrobniona na cząstki skała jest higroskopijna, zatrzymuje w sobie także cząsteczki powietrza. Glony, grzyby oraz korzenie wyższych roślin powoli utrwalają powstającą warstwę gleby; sprzyja temu rozwój bakterii i sinic, rozkładających szczątki organiczne, wzbogacając ją w minerały i próchnicę[1].

W Polsce najczęściej występują gleby autogeniczne, powstałe bez udziału materiałów i czynników zewnętrznych. Stanowią łącznie 85% wszystkich naszych gleb – są to gleby bielicowe, płowe, brunatne oraz czarne ziemie (2%) i czarnoziemy (1%). Pozostałe to gleby semihydrogeniczne i napływowe: gleby błotne (9%), mady (5%), i gleby rędzinowe (1%)[2].

 

Trzeciorzędowe zmiany geologiczne (obniżanie i wypiętrzanie terenu, procesy górotwórcza, okresowe zalewy mórz, zmiana układu rzek i jezior, wreszcie flora i fauna) oraz późniejsze czwartorzędowe zlodowacenia, powstanie Morza Bałtyckiego i zmiana biegu wielu rzek ukształtowały interesujący nas teren Beskidu Niskiego i Dołów Jasielsko-Sanockich. Czoło lodowca w plejstoceńskim zlodowaceniu południowopolskim (zwanym także krakowskim albo Mindel, 730-430 tys. lat temu) objęło ok. 90% powierzchni kraju, sięgając na Podkarpaciu dolin rzecznych Pogórza Dynowskiego, ale nie objęło naszych terenów. Tu elementami glebotwórczymi były przede wszystkim wody rzek (wielokrotnie szerszych i gwałtowniejszych) oraz klimat i roślinność. Procesy denudacyjne i erozyjne wykształciły na terenie Beska i okolic gleby bielicowo-brunatne, gliniaste, pyłowe i na ogół dosyć żyzne, co sprzyjało późniejszemu osadnictwu.

Możemy wydzielić trzy typy gleb w Besku i okolicach:

  • mady lekkie, średnie i ciężkie, bardzo żyzne, stanowiące doskonałe tereny orne, które rozpościerają się nad Wisłokiem; powstawały w ciągu kilku tysięcy lat z mułów rzecznych ciągle wylewającego na okoliczne łąki Wisłoka;
  • gleby kotlin śródgórskich, występujące w dalszych partiach po obu stronach Wisłoka i nad Pielnicą od Beska po Trześniów w kierunku północno-zachodnim;
  • gleby gliniasto-kamieniste, zalegające najczęściej na wyżej wzniesionych partiach pól uprawnych[3].

 

Dla potrzeb uprawnych gleby dzielimy na tzw. klasy bonitacyjne:

  • klasa I – najlepsza (czarnoziemy, mady, rędziny, gleby brunatne powstałe na lessach; zajmują 0,5% powierzchni Polski),
  • klasa II – bardzo dobra (podobne gleby oraz gleby płowe; zajmują 3,2% powierzchni Polski),
  • klasa III – dobra (gleby płowe, brunatne, niektóre rędziny, czarnoziemy-ale zdegradowane; stanowią 23,7% powierzchni Polski),
  • klasa IV – średnia (gleby bielicowe, płowe, brunatne, rędziny; stanowią 39,3% powierzchni Polski),
  • klasa V – słaba (gleby bielicowe, płowe, rdzawe, brunatne, rędziny, gleby górskie, stanowią 20,8% powierzchni Polski),
  • klasa VI – najsłabsza (gleby inicjalne, rdzawe, bielicowe, piaszczyste; stanowią 12,5% powierzchni Polski)[4].

 

Teren gminy Besko obejmuje II, III, IV i V klasę bonitacyjną. Procentowo wygląda to następująco:

  • II klasa bonitacyjna – około 60% ogółu gleb, najbardziej żyznych,
  • III klasa bonitacyjna – około 20% ogółu gleb,
  • IV klasa bonitacyjna – około 15% ogółu gleb,
  • V klasa bonitacyjna – około 5% ogółu gleb – to głównie gleby gliniasto-kamieniste, znajdujące się przede wszystkim na wyżej wzniesionych partiach wzgórz[5].

 

 

 

 

 

 

[1] Kondracki Jerzy, Geografia fizyczna Polski. Warszawa 1978, s. 189.

[2] http://pl.wikipedia.org/wiki/Systematyka_gleb.

[3] Fastnacht Adam, Osadnictwo ziemi sanockiej. Wrocław 1962, s. 38.

[4] http://geografia.na6.pl/szata-roslinna-i-gleby-w-polsce.

[5] Gajewski Benedykt, Besko, wieś nad Wisłokiem. Rzeszów 1996, s. 20.