I. 3. Ukształtowanie powierzchni

Chcąc z lotu ptaka ogarnąć wzrokiem dużą część gminy, należy udać się na jedno ze wzgórz (np. bezleśny Krzyż 342 m), skąd, jak na plastycznej mapie, rozpoznamy większość otaczających Besko miejscowości: od północnego zachodu Milczę i dalej Bziankę, Trześniów, Buków, Wzdów (z charakterystyczną białą sylwetką kościoła na wzgórzu), Jaćmierz, Posadę Jaćmierską aż po Zarszyn, za nimi rozciąga się widok na wzniesienia Pogórza Dynowskiego (m. in. Wroczeń 497 m i Kopacz 536 m). Na południu nasz wzrok ogarnie najbardziej charakterystyczne punkty Beskidu Niskiego: rozległe pasmo Bukowicy i kopy Wzgórz Rymanowskich (Dział 673 m, Kopiec 634 m.)

Gminę Besko można podzielić zarówno równoleżnikowo (na część górską i nizinną), jak też południkowo (na część wschodnią i zachodnią, przyjmując za linię podziału koryto Wisłoka). Zarówno o kształcie wsi, jak i gminy, zadecydowały warunki fizjograficzne, stąd też jej granice są nieregularne. Większość zabudowań mieści się po obu stronach rzeki Wisłok. W części południowej usytuowany jest Mymoń oraz trzy duże beskie przysiółki: Wola, Sucha Wieś i Hrabeń, które położone są na wzniesieniu południowo-wschodnim i południowo-zachodnim; spomiędzy tych wzniesień na równinę Beska wypływa rzeka Wisłok. W części północnej położone nizinnie Poręby, ograniczone od północy i wschodu rzeką.

Biorąc pod uwagę podział Jerzego Kondrackiego, położenie gminy Besko wygląda następująco (drukiem pogrubionym objęto jednostki, na których leży gmina Besko)[1]:

  • Obszar: Europa Zachodnia
  • Podobszar: Karpaty, Podkarpacie i Kotliny Wewnętrzne
  • Prowincja: Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem (51)
  • Podprowincja: Zewnętrze Karpaty Zachodnie (513)
  • Makroregion: Pogórze Środkowobeskidzkie (513.6)
  • Mezoregion: Pogórze Dynowskie
  • Mezoregion: Kotlina Jasielsko-Krośnieńska (513.67)
  • Mikroregion: Kotlina Sieniawsko-Rymanowska (320-350 m)
  • Mikroregion: Kotlina Haczowska (280-300 m)
  • Mikroregion: Kotlina Sanocka (290-300 m)
  • Mezoregion: Pogórze Bukowskie (513.69)
  • Makroregion: Beskidy Zachodnie
  • Mezoregion: Beskid Niski

Kotlina Jasielsko-Krośnieńska wraz z częścią Obniżenia Gorlickiego tworzy wyższą jednostkę zwaną w innych opracowaniach Dołami Jasielsko-Sanockimi. Tą właśnie nazwą powszechnie posługują się geografowie, przewodnicy turystyczni i zwykli turyści, kierujący się popularnymi mapami krajoznawczymi tego terenu.

Besko leży więc na skraju dwóch kontrastowych jednostek geograficznych: północnych wychodni Beskidu Niskiego (który tutaj przechodzi w Pogórze Bukowskie) oraz Dołów Jasielsko‑Sanockich. Miejscowość przecięta jest na dwie części głęboko wrzynającym się we fliszowe podłoże Wisłokiem

Różnica poziomów między południową (górzystą) a północną (równinną) częścią wsi wynosi prawie 150 metrów – najwyższym punktem jest wzgórze 421 m w Lesie Mymońskim, najniższym zaś – potok na polach między Łazami a Porębami (276 m). Powoduje to niezwykle ciekawe ukształtowanie powierzchni.

Gdy przyjrzymy się użytkowaniu ziemi w gminie (w roku 2010), bez trudu zorientujemy się, że większość obszaru stanowią grunty rolne, w tym użytki rolne – 2213 ha (grunty orne – 1004 ha, sady – 14 ha, łąki – 808 ha i pastwiska – 387 ha), odłogi – 223 ha i ugory 34 ha. Gminne lasy i grunty leśne zajmują 32 ha[2], zaś pozostałe grunty – 151 ha.[3]

Podstawowe uprawy: pszenica – 436 ha, ziemniaki – 598 ha, owies – 67 ha, buraki cukrowe – 20 ha i kukurydza – 50 ha (dane za rok 2010).

W gminie Besko są dwa nieduże kompleksy leśne: tzw. Las Mymoński[4] (powierzchnia 276 ha), na wschodnich obrzeżach Mymonia oraz Las Hrabeński (powierzchnia 147 ha) porastający niewysokie równoleżnikowe wzgórza (350-360 m n.p.m.) położone pomiędzy linią kolejową a drogą główną. Są to głównie lasy jodłowe z domieszką drzew liściastych: jaworu, grabu, osiki, lipy, buka i olszy, pocięte licznymi spływającymi z nich potoczkami i dążącymi swymi uregulowanymi fosami do Wisłoka. W środku Lasu Hrabeńskiego do niedawna były w użytkowaniu szkółki leśne, rozmieszczone na zachodnim stoku wzgórza 351 m. Można stąd ścieżkami zejść na południe do Gniewoszówki, a na wschód do Beska. Idąc na północ, zawsze dojdziemy do drogi powiatowej Besko – Milcza i linii kolejowej.

 

[1] Kondracki Jerzy, Geografia fizyczna Polski. Warszawa 1978, s. 412-416. Numeracja regionalna oparta jest na wzorze dziesiętnym UKD, np.: 5 – megaregion, 51 – prowincja, 513 – podprowincja, 513.6 – makroregion, 513,67 – mezoregion

[2] Należy odróżnić stosunki własnościowe dot. lasów na terenie gminy, tzn. lasy gminne i lasy należące do państwa (Lasy Państwowe, należące do Nadleśnictwa Rymanów).

[3] Porównajmy to z danymi połowy lat 90., kiedy grunty rolne zajmowały ok. 54% (Besko – 1347 ha, gmina – 1416 ha), łąki i pastwiska – 30% (Besko – 689 ha, gmina – 727 ha), sady – 1,5%, lasy – 6% (Besko – 40 ha), nieużytki – 1% (Besko – 21 ha, gmina – 27 ha), sam Wisłok zaś i jego dopływy – 3,1% (Besko – 77 ha, gmina – 83 ha). Reszta to infrastruktura: zabudowania, drogi itp. Dane statystyczne dot. obecnego użytkowania ziemi z Urzędu Gminy Besko (Jan Jaślar).

[4] Pojęcia te, tzn. Las Mymoński, Las Hrabeński, Jar Wisłoka, pisane są wielką literą z uwagi na dokonaną już ich leksykalizację, używane są jako nazwy własne.