Zabytkowy kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Besku

To najważniejszy zabytek architektury drewnianej Beska, usytuowany w północno-wschodniej części Beska, po prawej stronie drogi powiatowej z Beska do Wzdowa (500 m od drogi głównej), obok nowego kościoła parafialnego. Obecnie rzadko użytkowany. Klucze na plebanii (piętrowy budynek obok).

starykosciol

Parafia łacińska w Besku powstała w 1595 r. – zgodę na jej utworzenie wydał król Zygmunt III Waza, spełniając prośbę Jerzego Grzegorza Mniszcha, starosty sanockiego.

Obecny kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego jest drugim w dziejach wsi; pierwszy znajdował się na tzw. Kościelisku, po lewej stronie Wisłoka. W wyniku częstych wylewów rzeki, musiano go przenieść na wyższe miejsce po drugiej stronie Wisłoka. Zgodę na jego budowę wydał 14 stycznia 1755 r. król August III Wettin, przychylając się do prośby starosty sanockiego Jerzego Augusta Wandalina Mniszcha z Dukli, zarazem marszałka nadwornego koronnego i kasztelana krakowskiego. Starosta przeznaczył na ten cel grunty po prawej stronie Wisłoka, w bliskości dworu, z którego do kościoła wysadzona zostanie aleja drzew. W 1755 r. kościół został konsekrowany przez ks. bpa Wacława Sierakowskiego; pierwszym proboszczem został ks. Wawrzyniec Szmidziński, inicjator powstania nowego kościoła. Dokument przyzwalający budowę tegoż kościoła został potwierdzony 12 września 1757 r. podpisem króla Augusta III.

Beska świątynia jest niewielkim późnobarokowym drewnianym (jodła) budynkiem konstrukcji zrębowej na kamiennej podmurówce, orientowanym – jego prezbiterium wyznacza kierunek wschodni, skąd w dniu Sądu Ostatecznego przyjść ma Chrystus. Pierwotnie kościół był mniejszy, składał się z prezbiterium i niewielkiej części dzisiejszej nawy głównej. Stosunkowo szybki przyrost ludności wsi należących do parafii (pierwotnie: Besko z Porębami, Mymoń oraz Milcza i Odrzechowa z Pastwiskami) był powodem, iż kościół dwukrotnie rozbudowywano w kierunku zachodnim – w 1893 r. i w międzywojniu, w 1930 r. W 1861 r. naprzeciwko zakrystii została wybudowana zamknięta trójbocznie kaplica Grobu Pańskiego; kościół także był remontowany i odnawiany – ostatni raz w latach 70. XX w.

Podmurówka kościoła osłonięta jest szalunkiem z desek, zaś gzyms podokapowy jest profilowany. Od strony zachodniej podwójne drzwi główne, do których prowadzą kamienne stopnie, nad którymi blaszany daszek.

zewn

Budynek zewnątrz i wewnątrz jest oszalowany deskami na całej swej wysokości, a gładkie ściany wzmocniono od wewnątrz i od zewnątrz lisicami. Kościół pokryty jest jednokalenicowym, dwuspadowym dachem, pierwotnie gontowym, w 1930 r. pokrytym modną wtedy blachą. Nad dachem u drzwi wejściowych niewielka wieżyczka z krzyżem, a nad prezbiterium sześcioboczna sygnaturka również zwieńczona krzyżem (do roku 1993 znajdował się tam dzwon). Trzeci krzyż stanowi zakończenie prezbiterium od wschodu.

Wewnątrz kościół jest trójnawowy, o charakterze halowym; nawy wyznaczone są przez półkoliste arkady, wsparte na słupach z ornamentacyjnymi kapitelami.

wnetrze

Prezbiterium (dł. 10 m, szer. 6,20 m, wys. 8 m) zamknięte trójbocznie, po jego bokach symetrycznie położone niewielkie przybudówki: z prawej – kaplica Grobu Pańskiego (szer.: 6,50 m, wys.: 3,50 m), zaś z lewej – zakrystia pokryta od zewnątrz gontem (dł. 9 m, szer. 4,80 m, wys. – 3 m), o ścianach wewnątrz i zewnątrz wzmocnionych lisicami, z wejściem od północy. Po lewej stronie wejścia głównego (przy ścianie północnej) znajduje się boczny przedsionek (dł. 3,80 m, szer. 2,80 m). W przedsionku umocowana jest przyścienna, miedziana kropielnica, trybowana[1], z 1. poł. XIX w. Drzwi z prezbiterium do zakrystii drewniane, ze starymi okuciami, jeszcze z XVIII w. Przy zewnętrznych drzwiach zakrystii stara klamka i okucia (z datą: 1826). W zakrystii szafka, w której przechowuje się naczynia liturgiczne z malowidłem przedstawiającym Chrystusa na krzyżu z 2. poł. XVIII w. Tu również fotel z 1. poł. XIX w. i miedziane naczynia na wodę święconą z 1. poł. XIX w.

Na belce tęczowej, oddzielającej prezbiterium od nawy, późnobarokowy krucyfiks pochodzący z XVIII w. (o jego późnobarokowym charakterze świadczy tzw. peryzonium, czyli opaska na biodrach Pana Jezusa).

Nawa główna (wraz z bocznymi) ma długość 21,20 m, szerokość 10,80 m, a wysokość 8 m. Jej ogólna powierzchnia wynosi 242 m2. Wsparta została na dwóch rzędach czworobocznych filarów po cztery z każdej strony, połączone półkolistym łukiem; na gzymsowych kapitelach znajdują się malowidła czterech ewangelistów oraz dwóch polskich świętych – św. Kazimierza i św. Stanisława. Część dobudowaną oddziela od starszej pierwotnej, jeszcze z XVIII w. również arkada – na dwóch ostatnich filarach opiera się chór z zabytkowymi organami z 1893 r. Prospekt organowy z pocz. XIX w.

chorst

Stropy płaskie, tylko w kaplicy pozorne sklepienie kolebkowe. Do nawy, po lewej stronie, wiedzie kruchta z przełomu XIX i XX w. Okno nad prezbiterium (po prawej stronie) służyło do oświetlenia świątyni, budowane było z uwagi na kierunek ruchu słońca. Okna nawy są prostokątne, wielokwaterowe z obramowaniem, po pięć na każdej ścianie (pierwotnie było cztery). Okna w kaplicy zamknięte są półkolistym łukiem. Obecną posadzkę położył w 1969 r. ks. Jan Mikosz.

Besko miało szczęście do dobrych proboszczów. W ustnych przekazach wspominani są jeszcze starsi proboszczowie: ks. Kwiatkowski, ks. Flaiszman, ks. Stankiewicz oraz surowy ks. Knap; ze szczególnym jednak sentymentem wspomina się jego następcę, którym był ks. Andrzej Witko – człowiek ewangelicznie dobry, rozmodlony, równo traktujący wszystkich mieszkańców. Po nim na długie lata objął probostwo zasłużony dla wsi ks. Jan Mikosz. Obecny (od 1994 r.) gospodarz parafii, ks. proboszcz Andrzej Gil, chętnie pokaże nam wnętrze tego zabytkowego obiektu. A warto tam wejść, by zobaczyć pokryte malowidłami ściany, swoistą Biblię pauperum dla niepiśmiennych niegdyś chłopów.

florian

Trójnawowa wewnątrz budowla pokryta jest bogatą neogotycką polichromią figuralno-ornamentową z 1860 r. ze ściennymi i sufitowymi malowidłami. W prezbiterium dwie boczne narracyjne sceny, nawiązujące do wezwania kościoła: „Cesarz niesie krzyż św. biskupowi Herakliuszowi” oraz „Uzdrowienie krzyżem św. chorej kobiety” (koło ambony). Na ścianach bocznych prezbiterium i nawy iluzoryczne barokowe postacie świętych (14 sylwetek, m. in. św. Szymon, św. Juda Tadeusz, św. Filip) oraz czterech aniołów w ozdobnych obramowaniach. Na zwieńczeniach barokowych kapiteli postacie czterech ewangelistów (św. Mateusz, św. Marek, św. Łukasz i św. Jan) oraz dwóch świętych polskiego Kościoła: św. Stanisława i św. Kazimierza; na suficie freski: „Trójca Święta”, „Niepokalane Poczęcie NMP” oraz „Wniebowzięcie NMP”. Polichromia została odnowiona w 1972 r., a poprawiona w 1989 r.

trojca

maria

niebo

Nie wiemy jak wyglądał pierwszy ołtarz główny, natomiast obecny został postawiony w 1889 r. przez ks. proboszcza Franciszka Stankiewicza ze składek parafian kosztem 1000 zł. Zbudowany jest w stylu późnorenesansowym, z elementami klasycznymi, posiada liczne złocenia. W ołtarzu głównym znajduje się rzeźba Chrystusa na krzyżu, zaś jego zasłonę przedstawia obraz Niepokalanie Poczętej Najświętszej Marii Panny. U stóp Jezusa, po obu stronach tabernakulum, stoją złocone rzeźby: św. Jana Apostoła i Matki Bożej. Cały ołtarz wieńczy tzw. gloria, czyli promieniste koło z rzeźbą gołębicy, symbolizującej Ducha Świętego. Na rzeźbionych kolumnach po obu stronach glorii znajdują się rzeźby dwóch aniołów w adoracyjnych pozach. Pozostałe dwie kolumny zakończone są dekoracyjnym motywem w kształcie liści akantu. Poniżej rzeźbionego w drewnie tronu (wspartego na dwóch kolumienkach z Barankiem na szczycie) znajduje się tabernakulum, wykonane w Przemyślu przez Konopelskiego (wcześniejsze zostało zakupione przez ks. Flaiszmana za 70 złr, zastąpiło jeszcze dawniejsze, XVIII-wieczne). Antepedium wielkiego ołtarza utkane zostało z paciorków przez beską kolatorkę, Anielę Kłopotowską – kompozycja tkaniny przedstawia trzy cnoty kardynalne: wiarę (krzyż), nadzieję (kotwica) i miłość (serce), na tle roślinnych deseni. Do głównego ołtarza wchodzi się po dwóch stopniach. Po bokach prezbiterium znajdowały się ławki kolatorskie dla fundatorów i dostojników (właściciela wsi i jego rodziny), do których wchodziło się od strony zakrystii. Całe prezbiterium oddzielone było od wiernych balaskami (płotkiem).

oltarz

Po lewej stronie za balaskami, obok ławki kolatorskiej, znajduje się półkolista barokowa ambona ozdobiona płaskorzeźbami tablic dekalogu z monogramem: PJMN (Pan Jezus, Maryja Niepokalana). Ambona zakończona jest daszkiem, na którym jest rzeźba Ducha Świętego w postaci gołębicy.

We wnękach naw bocznych znajdują się ołtarze boczne, stylowo podobne do ołtarza głównego. W prawym ołtarzu (południowym) mieści się obraz Matki Bożej Różańcowej także z 1863 r., zakupiony przez Bractwo Różańcowe za sumę 35 złr.[2] Antepedium ołtarza MB Różańcowej wykonane jest ręcznie z paciorków komponowanych w różne desenie. Od 1980 r. w ołtarzu tym znajdował się obraz MB Nieustającej Pomocy, który – po wybudowaniu nowego kościoła – przeniesiono doń, umieszczając po prawej stronie prezbiterium.

sercejezusa

W lewym ołtarzu (północnym) – obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa. W jego nastawie obraz Przemienienia Pańskiego, ufundowany przez parafiankę Królicką z Milczy w 1863 r. za 25 złr. Antepedium ołtarza Serca Jezusowego to obraz na płótnie przedstawiający Ostatnią Wieczerzę. Obok niego przy ścianie południowej drewniana chrzcielnica stylizowana na kształt puszki z 2. poł. XVIII w. z rzeźbionymi głowami aniołków; na pokrywie rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

Oba ołtarze boczne poddano przeróbkom w 1891 r., kosztem 600 zł, które uzyskano ze składek parafian.

Do czasu wybudowania nowego kościoła na ścianach zawieszone były obrazy czternastu stacji drogi krzyżowej, ufundowane przez Mariannę Królicką z Poręb w roku 1863 (za kwotę 125 złr). W 1996 r. przeniesiono je do świątyni obok (pierwszą drogę krzyżową w nowym już kościele odprawił dk Ryszard Płatek z Beska).

Najcenniejszymi zabytkami ruchomymi są m. in. księgi: pierwszy mszał rzymski z 1680 r. z jedenastoma miedziorytami (m. in. herby Polski, Rusi i Wazów), wydany w drukarni Baltazara Moreti w Antwerpii, drugi mszał z 1754 r., oprawiony w deski i skórę z monogramem IHS i sceną Ukrzyżowania, wydany w Wenecji oraz trzeci mszał z 1792 r. także wydany w Wenecji.

Innymi zabytkami są świecznik na paschał oraz naczynia liturgiczne z pocz. XVII w. (kielich barokowy z 2. poł. XVII w.). Pozostałe naczynia liturgiczne pochodzą z XIX w. (puszka na komunikanty, ofiarowana przez żonę Sydonię Gniewosz, żonę Antoniego Gniewosza w 1879 r., kielich z 1894 r., ofiarowany przez organistę i nauczyciela Piotra Świątkiewicza, pozłacana monstrancja, otrzymana w 1898 r. od rodaków z Ameryki, obecnie w nowym kościele). Poza tym – cenne szaty liturgiczne z XVIII i XIX w. (liczne ornaty, bogato zdobione). Parafia posiada również dwa relikwiarze rokokowe z XVIII w. W pierwszym relikwie: św. Stanisława, św. Jerzego, św. Tomasza i św. Moniki, w drugim – ułamek drzewa krzyża św., który parafianie całują podczas odpustu parafialnego 14 września oraz podczas nabożeństwa Gorzkich Żalów.

Obok kościoła, po lewej, zabytkowy spichlerz plebański z 1. poł. XIX w. Stara XVIII-wieczna plebania została rozebrana z chwilą powstania nowego kościoła – obecnie na jej miejscu jest kościelny parking. Nową plebanię wybudowano w latach 1976-1980.

Do kościoła wiedzie zabytkowa wolnostojąca dzwonnica, kiedyś stojąca na dawnym przykościelnym cmentarzu. Wybudowano ją w roku 1841 za czasów posługiwania ks. proboszcza Aleksandra Kwiatkowskiego. Jest murowana, dwukondygnacyjna, z trzema arkadami na każdej kondygnacji i z niewielkim balkonikiem w górnej kondygnacji (od północy). Między kondygnacjami ząbkowany gzyms. Przykryta czterospadowym blaszanym dachem, z wydatnymi okapami od północy i południa. W środku półkolista rama z dwuskrzydłową kratownicą z żelaza, na prawo (od strony kościoła) – podobna, mniejsza bramka, po lewej – wejście schodkowe na wyższą kondygnację. Z dawnych czasów ocalał tylko jeden dzwon, „Stanisław”, zakupiony w 1918 r. przez ks. Knapa, o średnicy 85 cm i wysokości 75 cm, ozdobiony na głowicy girlandami winogron i napisem „Zmartwychwstanie Ojczyzny w roku 1918”.

W 1959 r. zostały dokupione przez ks. Witkę w przemyskiej ludwisarni Felczyńskich jeszcze dwa dzwony. „Andrzej” o wadze 896 kg, zawiera długi napis: „IMIĘ MOJE ANDRZEJ, wydzwaniać będę dla wszystkich Boże Miłosierdzie, pokój i błogosławieństwo. Powołały mnie do życia ofiarne serca parafian Besko, diecezji przemyskiej, kiedy ordynariuszem był J. E. ks. bp dr Franciszek Barda, a proboszczem ks. Andrzej Witko. Roku Pańskiego 1959”. Nastrojony został na dźwięk „H”. Drugi dzwon to „Maria”; waży 189 kg. Na nim słowa: „IMIĘ MOJE MARIA, na chwałę Królowej Polski w III roku Wielkiej Nowenny R.P. 1959. Ufundowali mnie parafianie Besko, diecezja przemyska, kiedy ordynariuszem był J. E. ks. bp dr Franciszek Barda, a proboszczem ks. Andrzej Witko”. Dzwon ten nastrojono na dźwięk „Dis”.[3]

Przez wszystkie lata dzwony musiały być poruszane ręcznie przy pomocy sznurów. W poł. lat 80. ks. proboszcz Mikosz zmodernizował dzwonnicę; od tej pory dzwony uruchamiane są elektrycznie. Dzwonnica była konserwowana przez ks. proboszcza Gila w 2001 r. – dzwony podwieszono na metalowej konstrukcji oraz wykonano nowy balkon z barierką. Beskie dzwony możemy usłyszeć codziennie o godz. 12.00 i pół godziny przed każdą mszą św. Towarzyszą także procesji pogrzebowej.

Zbigniew Brzozowski „Besko. Gmina trzech granic.”

[1] Inaczej: repusowana – technika ta polega na zdobieniu wyrobów z blachy poprzez wybijanie na zimno wgłębień, dających po drugiej stronie wypukły wzór.

[2] Jak wcześniej wspomniano, inna wersja, bardziej romantyczna, podawał, że obraz ten ufundowano na znak jedności z powstaniem styczniowym.

 [3] Wiadomości nt. starego kościoła oprac. na podst.: M. i A. Michniewscy, M. Duda, S. Wypych, Kościoły drewniane Karpat i Podkarpacia. Przewodnik, Pruszków 2001, s. 175-176. Wykorzystano także Kronikę parafii Besko ks. Jana Mikosza oraz Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. I. Województwo krośnieńskie, z. 2. Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice. Warszawa 1982, s. 3-6. Poza tym wykorzystano informacje zawarte w pracach magisterskich księży: Ryszarda Płatka (Płatek Ryszard, ks., Parafia Besko obrządku łacińskiego w latach 1918-1939… Przemyśl 1998, s. 57-69.) i Krzysztofa Szyndlera (Szyndler Krzysztof, ks., Parafia Besko w latach 1945-1996... Przemyśl 2003, s. 54-60). Wykorzystano pracę ks. Janusza Dudziaka (Stary kościół w Besku. Dokumentacja fotograficzna. Besko 2007.), skad zaczrrpnięto fotografie wnętrza kościoła.